تمامی متن زیر بدون تغییر برگرفته از ((فصلنامه ویژه نقد کتاب و کتابشناسی و اطلاع رسانی
در حوزه متون دوره جدید)) سال چهارم ضمیمه 6 سال 85 آینه میراث . جغرافیای جندق و بیابانک نوشته ابراهیم دستان (یغمای ثانی) مقدمه و تصحیح سید علی آل داوود میباشد که با این نام طولانی در کتابخانه مجلس شورای اسلامی آن را یافتم . میتوانید در آنجا آن را مطالعه کنید. البته حتما بخاطر داشته باشید برای ورود به کتابخانه واقع در میدان بهارستان تهران حتما به کارت ملی نیاز دارید. این متن از متونی که در سایتهای دیگر آمده کاملتر میباشد.
صفحه 10 دلیل جمع آوری این مجموعه را توضیح داده است:
مجموعه ناصری عنوان مجلداتی در جغرافیای تاریخی و تاریخ مناطق و نواحی شهر ها و قصبات متعدد ایران است که در عصر ناصر الدین شاه و ظاهرا به دستور او و درخواست وزارت علوم از حاکمان شهرها و دانشمندان سراسر ایران نوشته شده و حاوی اطلاعات مفید و ارزنده دست اول است . شروع تالیف این مجموعه از سال 1290 ق است . چنین بر می آید که نخست پرسشنامه ای در تهران تدوین و برای نویسندگان و حکام شهرستانها ارسال شده است در این پرسشنامه ها سوالاتی پیرامون اوضاع تاریخی و جغرافیایی ولایات ، تعداد نفوس ، نام طایفه ها، وضع قنوات،کشاورزی و امثال آن مطرح شده و نویسندگان هر منطقه پاسخ ها را نوشته و به شکل رساله درآورده اند.
درصفحه 12-13 درباره گردآورنده اطلاعات در مورد منطقه جندق و بیابانک چنین نوشته شده:
میرزا ابراهیم دستان ملقب به یغمای ثانی سومین پسر ابوالحسن یغمای جندقی سراینده نامی عصر قاجار در سال 1242ق/1826م در خور مرکز ناحیه جندق و بیابانک دیده به جهان گشود.
هنوز یغما در قید حیات بود که ابراهیم دستان به تهران سفر کرد و در آنجا به خدمت قشون دولتی در آمد و درجه سلطانی را بدست آورد و با عنوان ابراهیم سلطان فرماندهی دو دسته از سربازان جندق و بیابانک را عهده دار شد اما واقعه ای رخ داد که این منصب را از دست داد و به دستور میرزاتقی خان امیر کبیر درجه نظامی را از او گرفتند. ماجرا از این قرار بود که در سال 1265ق عدّه ای از راهزنان بلوچ به انارک _ شهرکی در نزدیک خور _ حمله ور شده و ضمن منکوب کردن اهالی، تعدادی شتر و گوسفند و اموال انارکی ها را به سرقت برده و سپس به سوی خور آمده و در مزرعه کمال در 15 کیلومتری شمال شرقی آنجا به استراحت پرداختند. انارکی ها به ابراهیم سلطان فرمانده سربازان محلی شکایت بردند و او بی درنگ با افراد تحت امر خود به بلوچ های مهاجم حمله برد اما به سختی شکست خورد و جمعی از افرادش کشته شدند. چون خبر این واقعه به صدر اعظم وقت _ امیرکبیر _ رسید او را احضار و توبیخ کرد، اما ابراهیم سلطان شکایت مکتوب انارکی ها را نشان داد و به این ترتیب خود را از خشم امیر رها کرد. اما مناصب نظامی را از او گرفتند.امیر فرمان داد که شاعر زاده به جای نظامی گری باید به کسب دانش بپردازد و دستان در تهران ماندگار شد به آموزش علوم مختلف چون پزشکی و ادبیات پرداخت.
اما در صفحه 68 متن فوق کاملتر شده است:
تهاجم طوایف بلوچ به بیابانک در شرح حال نویسنده رساله گفته شد که او درجه نظامی داشته ولی در جنگی از بلوچها شکست خورده و امیر کبیر درجه او را باز پس ستانده است. بلوچهای مهاجم مخصوصا از اواسط دوره قاجار به صورت گروهی به مناطقی از مرکز و مشرق ایران حمله ور شده روستاها و کاروانها را غارت میکردند. گوسفندان و شتران اهالی را با خود برده و رد پایی از خود بر جای نمی نهادند. یک بار پس از تهاجم انارک و شکایت انارکی ها به ابراهیم دستان او به گروهی از اینان که در مزرعه کمال نزدیک خور استراحت میکردند حمله برد اما شکست سختی خورد و 27 تن از کسانش به هلاکت رسیدند. دامنه تهاجم بلوچها پیوسته گسترده تر میشد اما چند سال بعد به همت حشمت الملک فرمانروای بیرجند و قائنات بلوچها تعقیب و سردستگان آنان دستگیر شدند. در بین اسناد بیوتات نامه ای وجود دارد که ضمن آنان گروهی از اهالی خور بیابانک خطاب به مقامات مرکزی از اقدامات حشمت الملک سپاسگزاری کرده اند.
صفحه 51-52 انارک را معرفی نموده است:
انارک در سی فرسنگی جندق و سمت قبله واقع است. «دربندان» که یکی از منازل عرض راه است اول خاک انارک و دوازده فرسخ تا آنجا مسافت دارد. قلعه ی مختصری از قدیم بر فراز کوه آنجا ساخته بودند. از زمان خاقان مرحوم طاب مضجه چند خانواری محض اخبار طایفه ی بلوچ که از آن بیابان به سمت یزد و کرمان عبور می کردند و در آن قلعه سکنا داشته اند.
شاهنشاه مغفور اعلی ا... درجاته بعد از ان که قدری دایر شده بود و مردم از اطراف در آنجا جمع شده بودند سه هزار تومان حسب الاستدعا به آنها مرحمت فرمودند، حصاری برای حفظ سکنه در ذیل آن جبل کشیدند.
الان (1301 ق) هزار و دویست خانوارند. چهار هزار نفر ذکور و سه هزار اناث. شغل غالب آنها شترداری، گوسفند هم به قدر ضرورت دارند. پنجاه هزار نفر شتر متجاوز و بیست هزار گوسفند به طور متیقّن در دست آنها هست. و پیوسته به مسافرت و کرایه اشتغال دارند. معادن مس و سرب هم در آنجا هست. از جمله معدن چاه پلنگ است که سابق بر این روزی هفتصد نفر عمله در آنجا کار می کرد و مداخل کلّی سپرده اند و الان در معادن سرب مشغول کارند.
خانه های آنجا به واسطه ضیق محل دیوار و فضائی ندارد و اتاق ها ساخته و در آنها منزل کرده اند. ده درب خانه هم دارد که دیواری جزئی بر آن کشیده اند. دو مسجد و دو حمام دایر هم نیز دارد. این سال ها به واسطه ی امنیت و قطع طایفه ی ضاله ی بلوچ چند خانواری از قلعه بیرون آمده در خارج قلعه خانه ها بنا کرده اند، یک درب کاروانسرای بزرگ هم در بیرون ساخته اند.
آب آنجا منحصر به چشمه ای است که در پای همان کوه واقع شده قریب یک بند هم آب دارد. خیلی شیرین و خوشگوار. باغات خیلی مختصر که اشجار آن توت و انجیر است و از همین آب مشروب می شود. و این آب و ملک بر هفتاد و دو تقسیم شده که هر حصّه ای دوازده فنجان و هر فنجانی پنجاه تومان قیمت حالیه آن است که جمیعاً چهل و سه هزار و دویست تومان می شود.
در عهد صفویه جزو یزد بوده و پس از آن، آنچه قدما در نظر دارند و خبر می دهند از جزو یزد خارج شده در تحت حکومت سمنان بوده است. چند سال قبل به تیول مرحومه ی مغفوره مهدعلیا طاب ا... ثراها مقرّر شد. این ایّام به تیول جناب مهدی قلی خان مجدالدّوله مقرّر است.
ده پانزده مزرعه مختصر هم دارد که قابل ذکر نیست. چند درب دکان هم از هر قبیل دارد. پانصد تومان مالیات دیوانی آنجاست. ولی آنچه معروف است با رعیت دو هزار تومان معامله می شود. سرباز ندارد. تفنگچی و شکارزنان خوب دارد. اغلب آهل آنجا صاحب ثروت و سامان و وضع اشراف و اعیان آنجا این است که رجال آنها ده ذرع چلوار را یک زیرجامه می کنند. بسا آن که دو زیرجامه نیز بر روی هم می پوشند.
بعد از قصبه ی نائین به جندق از همه جا نزدیک تر است و به همین واسطه رعایای جندق را رعایت مراتع آسوده نمی گذارند. دوا و طبیب ندارد. مردم آنجا بسیار کم ناخوش می شوند. در نسوان آنها هم حجاب و پرده ای نیست، مثل اعراب بادیه نشین رجال و نسوان آنها مخلوط است. فی شهر ذی حجّة الحرام سنه 1301 ق
جمعیت شهرها و روستا ها بصورت پراکنده در این فصلنامه وجود دارد که بصورت زیر جمع آوری شده است:
در این زمان جمعیت انارک 7000 نفر، خور 1703، جندق 810، فرّخی 939، بیاضه 484، مهرجان 324، ایراج 240، اردیب 260، گرمه 202، عروسان گرمه 62، آبگرم و هفتومان 92، بازیاب 83، خنج 80، دهنو 88 و حاجی آباد 98 نفر است.
در صفحه 29 آمده است:
از جندق تا انارک 3 منزل دارد و از آنجا تا اصفهان از راه متعارف که شتر دار میرود 8 منزل ولی کویر ندارد.
همچنین در صفحه 36 میخوانیم:
خور به انارک از همه جا نزدیکتر و 30 فرسنگ است.
در صفحه 64 نام انارک را در تیتر می بینیم که درباره آن چنین نوشته است(البته با جمله قبلی تناقض دارد):
این شهرک که بعنوان آخرین روستای معرفی شده در این رساله از ان نام برده شده در مجاورت حد غربی بیابانک قرار گرفته است . انارک در میان راه بیابانک و نایین قرار گرفته و تا نایین فاصله اش کمتر است. اقتصاد آنجا در قدیم با اتکا به دامداری و تجارت رونق بسیار داشته به قسمی که در وقت تالیف این رساله سکنه آنجا بالغ بر 1200 خانوار و مجموعا 7000 نفر جمعیت داشته است . حتی امروزه هم جمعیت این شهرک به رغم توسعه فراوان و کشف معادن متعدد در اطراف آن افزایش چشمگیر نیافته است.
باز نشر مطالب تنها در محیط وب و با ذکر نام انارک نیوز به عنوان منبع مجاز میباشد
·anarak
ارسال نموده است در تاریخ 1389/04/01 ·
1 نظر ·
85 دفعه خوانده شده ·
